Tỷ giá hối đoái: Khái niệm, Phân loại và Tác động

Tỷ giá hối đoái là gì?

Tỷ giá hối đoái, hay còn gọi là tỷ giá trao đổi ngoại tệ, là tỷ lệ mà theo đó một đồng tiền có thể được quy đổi sang một đồng tiền khác. Nói cách khác, đây là giá trị của một đồng tiền này tính theo đơn vị của một đồng tiền khác. Theo Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (ban hành năm 1997), tỷ giá hối đoái được định nghĩa là tỷ lệ giá trị của đồng Việt Nam so với giá trị của đồng tiền nước ngoài. Tỷ giá này được hình thành dựa trên quy luật cung cầu ngoại tệ trên thị trường, và chịu sự điều tiết của Nhà nước, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam xác định.

Nguồn ảnh: Freepik

Trong lĩnh vực tài chính và ngân hàng, tỷ giá hối đoái phản ánh mối quan hệ giá trị tương đối giữa đồng tiền của hai quốc gia. Ví dụ, vào ngày 21/11/2019, tỷ giá bán ra tại Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam là 1 USD = 23.260 VNĐ. Đây chính là một ví dụ về tỷ giá hối đoái.

Tỷ giá hối đoái có thể được xem là một loại giá cả đặc biệt, phản ánh giá trị của bản thân các đồng tiền chứ không phải giá trị của hàng hóa hay dịch vụ.

Cách đọc tỷ giá hối đoái: Trong một cặp tỷ giá, đồng tiền đứng trước được gọi là đồng tiền yết giá (base currency), và đồng tiền đứng sau được gọi là đồng tiền định giá (quote currency). Trong ví dụ trên (1 USD = 23.260 VNĐ), USD là đồng tiền yết giá và VNĐ là đồng tiền định giá.

Trong lịch sử, đặc biệt là dưới chế độ bản vị vàng, tỷ giá hối đoái được xác định dựa trên hàm lượng vàng tương đương của các đồng tiền. Tỷ giá hối đoái khi đó phản ánh mối quan hệ so sánh giá trị vàng giữa các quốc gia. Tuy nhiên, trong chế độ tiền giấy hiện đại, khi vàng không còn được sử dụng làm cơ sở neo giữ giá trị, tỷ giá hối đoái được xác định chủ yếu dựa trên sự so sánh sức mua tương đối của các đồng tiền trên thị trường.

Các cách phân loại tỷ giá hối đoái

Thị trường hối đoái hiện nay có rất nhiều loại tỷ giá khác nhau, được phân loại dựa trên nhiều tiêu chí. Sau khi đã nắm vững khái niệm tỷ giá hối đoái là gì, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu các cách phân loại phổ biến:

1. Căn cứ vào giá trị (quyền lực mua) tỷ giá

Dựa trên khía cạnh này, tỷ giá hối đoái được chia thành:

• Tỷ giá hối đoái thực (Real Exchange Rate): Loại tỷ giá này có tính đến tác động của lạm phát và sức mua tương đối giữa hai đồng tiền. Nó phản ánh quyền chuyển đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia so với nước ngoài, qua đó thể hiện năng lực cạnh tranh quốc tế. Tỷ giá thực tế = Tỷ giá danh nghĩa * (Chỉ số giá nước ngoài / Chỉ số giá trong nước).
• Tỷ giá hối đoái danh nghĩa (Nominal Exchange Rate): Đây là tỷ giá được niêm yết và giao dịch trên thị trường tại một thời điểm nhất định, không điều chỉnh theo lạm phát hay sức mua tương đối. Tỷ giá danh nghĩa thường được công bố hàng ngày trên các phương tiện truyền thông.

2. Căn cứ vào phương thức chuyển ngoại hối

Dựa trên phương thức thanh toán, chúng ta có:

• Tỷ giá điện hối (Telegraphic Transfer Rate – TT Rate): Là tỷ giá áp dụng cho việc chuyển ngoại tệ bằng điện (chuyển khoản ngân hàng). Đây thường là tỷ giá được niêm yết và sử dụng phổ biến nhất tại các ngân hàng, đóng vai trò là cơ sở để xác định các loại tỷ giá khác.
• Tỷ giá thư hối (Mail Transfer Rate – MT Rate): Là tỷ giá áp dụng cho việc chuyển ngoại tệ qua đường bưu điện. Tỷ giá này thường thấp hơn tỷ giá điện hối do thời gian chuyển đổi và rủi ro cao hơn.

Nguồn ảnh: Freepik

3. Căn cứ vào thời điểm giao dịch/thanh toán ngoại hối

Phân chia này dựa trên thời gian thực hiện giao dịch và thanh toán:

• Tỷ giá giao ngay (Spot Rate): Là tỷ giá áp dụng cho các giao dịch mà việc thanh toán được thực hiện ngay tại thời điểm giao dịch hoặc trong vòng hai ngày làm việc tiếp theo (không bao gồm cuối tuần và ngày lễ).
• Tỷ giá giao dịch kỳ hạn (Forward Rate): Là tỷ giá được thỏa thuận trước cho một giao dịch sẽ diễn ra trong tương lai với một khoảng thời gian xác định (ví dụ: 1 tháng, 3 tháng, 6 tháng, 1 năm). Tỷ giá này thường do các tổ chức tín dụng tính toán và thỏa thuận, tuân thủ biên độ quy định của Ngân hàng Nhà nước.

4. Căn cứ vào đối tượng xác định tỷ giá

Dựa trên cách thức xác định, có:

• Tỷ giá thị trường (Market Rate): Là tỷ giá hình thành tự do dựa trên quan hệ cung cầu trên thị trường hối đoái.
• Tỷ giá chính thức (Official Rate): Là tỷ giá do Ngân hàng Trung ương của mỗi quốc gia quy định. Dựa trên tỷ giá này, các ngân hàng thương mại và tổ chức tín dụng sẽ ấn định các loại tỷ giá mua, bán khác nhau cho giao dịch ngoại tệ.

Ngoài ra, ở những nền kinh tế kém phát triển, còn có thể tồn tại tỷ giá chợ đen (Black Market Rate), được xác định bởi quan hệ cung cầu ngoại hối một cách phi chính thức.

5. Căn cứ vào cơ chế quản lý ngoại hối của Nhà nước

Dựa trên vai trò của Nhà nước trong việc điều chỉnh tỷ giá, có:

• Tỷ giá hối đoái cố định (Fixed Exchange Rate): Là khi giá trị của một đồng tiền được neo giữ chặt chẽ với giá trị của một đồng tiền khác mạnh hơn hoặc với một rổ các đồng tiền, hoặc thậm chí là vàng. Nhà nước can thiệp để duy trì tỷ giá ở một mức nhất định.
• Tỷ giá hối đoái thả nổi (Floating Exchange Rate): Là khi giá trị của đồng tiền được phép biến động tự do trên thị trường ngoại hối, hoàn toàn phụ thuộc vào cung và cầu.
• Tỷ giá hối đoái thả nổi có điều tiết (Managed Float Exchange Rate): Là sự kết hợp giữa hai chế độ trên. Tỷ giá được phép biến động theo thị trường nhưng Ngân hàng Trung ương sẽ can thiệp để làm dịu những biến động quá mạnh hoặc không mong muốn. Hầu hết các quốc gia hiện nay áp dụng chế độ này.

6. Căn cứ vào hoạt động thanh toán ngoại thương

Phân loại này tập trung vào hoạt động xuất nhập khẩu:

• Tỷ giá xuất khẩu: Được tính toán dựa trên giá bán hàng xuất khẩu bằng ngoại tệ và giá bán buôn theo nội tệ, có tính đến thuế xuất khẩu.
• Tỷ giá nhập khẩu: Được tính toán dựa trên giá bán buôn hàng nhập khẩu bằng nội tệ tại cảng và giá nhập khẩu bằng ngoại tệ.

Để các doanh nghiệp thực hiện xuất nhập khẩu có lãi, thường phải thỏa mãn bất đẳng thức: Tỷ giá xuất khẩu < Tỷ giá chính thức < Tỷ giá nhập khẩu.

Tỷ giá hối đoái song phương

Còn gọi là Bilateral Exchange Rate, đây là tỷ giá của một đồng tiền so với một đồng tiền khác cụ thể, không tính đến lạm phát. Nếu tỷ giá này lớn hơn 1, đồng tiền có thể đang mất giá so với đồng tiền kia, và ngược lại.

Tỷ giá hối đoái hiệu dụng ( danh nghĩa )

Còn gọi là Nominal Effective Exchange Rate (NEER), đây là chỉ số trung bình có trọng số của tỷ giá danh nghĩa giữa một đồng tiền với các đồng tiền khác của các đối tác thương mại quan trọng. Nó phản ánh sự mạnh lên hay yếu đi tương đối của một đồng tiền so với một rổ các đồng tiền khác.

Các loại chế độ tỷ giá hối đoái hiện nay

Chế độ tỷ giá hối đoái là cách thức mà một quốc gia quản lý đồng tiền của mình so với các ngoại tệ và điều hành thị trường ngoại hối. Các chế độ phổ biến bao gồm:

1. Tỷ giá hối đoái thả nổi

Trong chế độ này, giá trị của đồng tiền được phép dao động tự do trên thị trường ngoại hối, hoàn toàn dựa vào quy luật cung cầu. Đồng tiền áp dụng chế độ này gọi là đồng tiền thả nổi. Các nhà kinh tế thường cho rằng chế độ này giúp tỷ giá phản ứng nhanh nhạy với các biến động thị trường, làm dịu tác động của các cú sốc bên ngoài và chu kỳ kinh doanh.

2. Tỷ giá hối đoái cố định

Còn gọi là tỷ giá neo, chế độ này gắn giá trị của một đồng tiền với giá trị của một đồng tiền khác mạnh hơn, một rổ tiền tệ, hoặc một hàng hóa như vàng. Khi giá trị tham chiếu thay đổi, giá trị đồng tiền neo vào cũng thay đổi theo. Chế độ này mang lại sự ổn định nhưng có thể làm mất đi khả năng tự điều chỉnh của nền kinh tế khi đối mặt với các cú sốc.

3. Tỷ giá hối đoái thả nổi có điều tiết

Đây là chế độ phổ biến nhất hiện nay, kết hợp giữa tính linh hoạt của tỷ giá thả nổi và sự can thiệp có chủ đích của Ngân hàng Trung ương. Chính phủ sẽ can thiệp vào thị trường ngoại hối khi cần thiết để ngăn chặn những biến động quá lớn, đảm bảo sự ổn định tương đối cho nền kinh tế, trong khi vẫn cho phép tỷ giá phản ánh phần nào cung cầu thị trường.

Phương pháp xác định tỷ giá hối đoái

Bản chất tỷ giá là giá cả của một đơn vị tiền tệ, do đó nó chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi cung và cầu trên thị trường. Có nhiều phương pháp để xác định tỷ giá hối đoái, tùy thuộc vào mục đích sử dụng, bối cảnh kinh tế và sự phát triển của thị trường:

• Xác định tỷ giá hối đoái trên cơ sở ngang giá vàng (Gold Parity): Phương pháp này so sánh hàm lượng vàng tương đương giữa hai đồng tiền. Đây là phương pháp lịch sử, ít được sử dụng trong hệ thống tiền tệ hiện đại.
• Xác định tỷ giá hối đoái trên cơ sở cân bằng sức mua (Purchasing Power Parity – PPP): Phương pháp này dựa trên nguyên tắc “một giá” – một giỏ hàng hóa và dịch vụ tương đương nên có giá như nhau ở các quốc gia sau khi được quy đổi theo tỷ giá hối đoái. PPP được dùng để so sánh sức mua tương đối và là căn cứ cho các quyết định kinh doanh xuất nhập khẩu, hải quan.

Nguồn ảnh: Freepik

Các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái

Tỷ giá hối đoái luôn vận động theo những biến động vĩ mô của nền kinh tế. Dù là chế độ thả nổi hay cố định, tỷ giá đều nhạy cảm với nhiều yếu tố. Dưới đây là những yếu tố chính ảnh hưởng đến tỷ giá hối đoái:

1. Yếu tố thương mại và Cán cân thanh toán

Hoạt động thương mại quốc tế và cán cân thanh toán có tác động trực tiếp đến cung cầu ngoại tệ:

• Tình hình tăng trưởng kinh tế và xuất nhập khẩu: Nếu tốc độ tăng giá của hàng xuất khẩu chậm hơn tốc độ tăng giá hàng nhập khẩu (hàng xuất khẩu rẻ hơn tương đối), cán cân thương mại có xu hướng cải thiện, làm tăng cầu ngoại tệ và có thể khiến tỷ giá tăng (đồng nội tệ yếu đi). Ngược lại, nếu nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, cán cân thương mại thâm hụt, cầu nội tệ giảm, ngoại tệ tăng giá, tỷ giá tăng.
• Cán cân thanh toán quốc tế: Khi cán cân thanh toán tổng thể (bao gồm cán cân thương mại, đầu tư, chuyển giao…) thặng dư, dòng vốn ngoại tệ chảy vào nhiều, làm tăng cung ngoại tệ và có thể khiến đồng nội tệ mạnh lên (tỷ giá giảm). Ngược lại, thâm hụt cán cân thanh toán sẽ làm giảm cung ngoại tệ và khiến tỷ giá tăng.

2. Yếu tố lạm phát

Lạm phát trong nước là yếu tố quan trọng tác động đến sức mua của đồng tiền và hoạt động thương mại quốc tế, từ đó ảnh hưởng đến cung cầu ngoại tệ và tỷ giá.

Ví dụ: Nếu Ấn Độ có tỷ lệ lạm phát cao hơn Mỹ, hàng hóa của Mỹ sẽ trở nên tương đối rẻ hơn đối với người tiêu dùng Ấn Độ. Điều này dẫn đến việc người tiêu dùng Ấn Độ có xu hướng nhập khẩu hàng hóa Mỹ nhiều hơn, làm tăng cầu đồng đô la Mỹ. Ngược lại, người Mỹ sẽ ít mua hàng hóa Ấn Độ hơn do giá cao, làm giảm cung đô la Mỹ trên thị trường Ấn Độ. Kết quả là đồng Rupee có xu hướng mất giá so với đồng Đô la Mỹ. Quốc gia có tỷ lệ lạm phát thấp hơn thường có đồng nội tệ mạnh hơn.

3. Yếu tố thu nhập

Thu nhập quốc dân có tác động đến tỷ giá hối đoái theo cả hai hướng:

• Tác động trực tiếp: Khi thu nhập của một quốc gia tăng lên, người dân thường có xu hướng chi tiêu nhiều hơn, bao gồm cả việc tăng nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ nhập khẩu. Điều này làm tăng cầu ngoại tệ, có thể dẫn đến tăng tỷ giá.
• Tác động gián tiếp: Thu nhập cao có thể kích thích chi tiêu trong nước, đôi khi dẫn đến tình trạng quá nóng kinh tế và lạm phát gia tăng, từ đó cũng có thể đẩy tỷ giá lên cao. Ngược lại, khi thu nhập quốc gia giảm, nhu cầu nhập khẩu có thể giảm, dẫn đến giảm cầu ngoại tệ và giảm tỷ giá.

4. Yếu tố lãi suất

Lãi suất có ảnh hưởng mạnh mẽ đến dòng vốn đầu tư quốc tế. Lãi suất cao hơn ở một quốc gia thường thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tìm kiếm lợi nhuận cao hơn từ các khoản đầu tư hoặc tiền gửi ngân hàng. Điều này làm tăng cung ngoại tệ (do nhà đầu tư bán ngoại tệ để mua nội tệ) và có thể hạ thấp tỷ giá hối đoái, làm tăng giá trị đồng nội tệ.

Ví dụ: Nếu Việt Nam có lãi suất tiền gửi cao hơn so với Mỹ, các nhà đầu tư quốc tế sẽ có xu hướng chuyển vốn vào Việt Nam, bán USD và mua VND. Điều này làm tăng cung USD và giảm cầu USD, dẫn đến tỷ giá USD/VND giảm.

Ngược lại, lãi suất thấp có thể khiến vốn chảy ra nước ngoài, cầu ngoại tệ tăng và tỷ giá tăng.

Nguồn ảnh: Freepik

Tác động của tỷ giá hối đoái đối với nền kinh tế

Tỷ giá hối đoái đóng vai trò then chốt trong hoạt động của bất kỳ nền kinh tế mở nào. Những tác động của nó lan tỏa trên nhiều khía cạnh:

1. Ảnh hưởng tới xuất nhập khẩu và thương mại quốc tế:

• Khi đồng nội tệ mất giá (tỷ giá tăng, ví dụ USD/VNĐ tăng từ 23.000 lên 24.000), hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam trở nên rẻ hơn đối với người nước ngoài, thúc đẩy xuất khẩu. Ngược lại, hàng hóa nhập khẩu trở nên đắt hơn đối với người Việt, làm giảm nhập khẩu. Điều này giúp cải thiện cán cân thương mại và thu về nhiều ngoại tệ hơn.
• Khi đồng nội tệ tăng giá